کد خبر: 67

تاریخ خبر:

پیشنهادات مؤسسه یونایتد سرویس به کشورهای منطقه برای مقابله با برنامه هسته‌ای ایران

خبرگزاری تسنیم: کارشناسان اندیشکده انگلیسی در تحلیل و پیش‌بینی رفتار کشورهای حاشیه خلیج فارس در قبال ایران، معتقدند که این کشورها همچنان به شدت وابسته به کمک‌های امنیتی آمریکا بوده و از برهم خوردن توازن قوا در منطقه به نفع ایران هراس دارند.

به گزارش « زاهدان نیوز» ، به نقل از خبرگزاری تسنیمبه نقل از مؤسسه رویال یونایتد سرویس، کارشناسان این اندیشکده معتقدند که کشورهای کوچک حاشیه خلیج فارس از یک سو تلاش می کنند که از انجام اقدامی که ایران را خشمگین می کند بپرهیزند و روابط خود با تهران را برقرار نگاه دارند و از سوی دیگر از آمریکا برای حضور نظامی بیشتر استقبال کرده و تسلیحات بیشتری از آن خریداری می کنند. در مورد مسئله هسته ای، سعودی ها در مقایسه با شرکای خود در شورای همکاری خلیج فارس، خود را در وضعیت متفاوتی یافتند، که این همسایه ها به همان میزان به آمریکا وابسته هستند اما توانایی کمتری در شکل دادن به محیط پیرامونی خود دارند. برای روشن تر این ماجرا باید گفت که شمار همه اتباع کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عمان، در مجموع کمتر از جمعیت ریاض است و مجموع سرزمین های خاکی ایشان تقریباً برابر با استان ریاض در عربستان سعودی است. هر چند که امارات متحده عربی، بحرین و قطر به نحو قابل توجهی بودجه های دفاعی خود را افزایش داده اند، اما کل هزینه های دفاعی ایشان همچنان کمتر از افزایش نسبی هزینه های دفاعی عربستان سعودی در نه سال گذشته است. هزینه های نظامی سعودی همچنین سهم قابل توجهی از تولید ناخالص ملی آن را صرف خود می کند (۸.۹ درصد) ، در حالی که عمان رقم ۸.۴ درصد و امارات متحده ۶.۹ درصد را صرف این هزینه ها می کنند.

بنابراین به منظور درک اینکه دولت های حاشیه خلیج فارس، هم به طور انفرادی هم به صورت جمعی، چگونه به ایران واکنش نشان خواهند داد نیز منوط به آن است که چگونگی نگاه آنها به روابط شان با عربستان سعودی درک شود موضوعی که هیچ یکپارچگی و اتحادی در آن دیده نمی شود. هر یک از این کشورها، تهدید ایران را از منظر خود می بیند که به شدت متأثر از چیزی است که این کشورها هم از غرب می خواهند و هم از شورای همکاری خلیج فارسی که تحت رهبری سعودی هاست. برای مثال بخش هایی از رهبری بحرین خواهان ایجاد یک اتحادیه خلیج فارسی با ادغام هر چه بیشتر در عربستان سعودی است که باید به صورت دوجانبه شکل گیرد، چرا که این حاکمیت می کوشد جنبش مخالف شیعی را که به دنبال اصلاحات دموکراتیک است، کنترل کند. در مقابل، عمان بسیار در برابر هرگونه ادغام نیروهای امنیتی خود تحت رهبری سعودی، به شدت مقاومت می کند. به زعم یکی از کارشناسانی عمانی، « سعودی ها طرح های امنیتی ما را مورد بی توجهی قرار می دهند، عمان هم به دنبال منافع خود است… عمان به پروژه شورای همکاری خلیج فارس اعتقادی ندارد. » در دسامبر سال ۲۰۱۳، وزیر امور خارجه عمان تأکید کرد که کشور وی در هرگونه اتحادیه خلیج فارسی که در آینده شکل بگیرد « مشارکت نخواهد داشت» . یک چنین استقلالی هم توسط سلطان قابوس، رهبر عمان نشان داده شده است، که در واقع واسطه چندین دور مذاکره مخفیانه میان مقامات ارشد آمریکایی و ایران بوده است که از دسامبر سال ۲۰۱۱ آغاز شده و تا کنون ادامه داشته؛ فرایندی که نگرانی های سعودی و اماراتی از نزدیک شدن آمریکا و ایران را به شدت افزایش داده است. دیگر کشورهای باقی مانده یعنی کویت، امارات و به ویژه قطر، همگی اختلافات خاص خود را با ریاض دارند و بسته به موضوعی که مطرح است این اختلافات کمرنگ و پررنگ می شوند، اما بر سر مسائل حیاتی مربوط به امور سیاسی و اقتصادی جمعی، برای رسیدن به اجماع به شدت با یکدیگر درگیر می شوند.

آنچه که در مورد مسائل مربوط به ایران در منطقه خلیج فارس غیر از عربستان سعودی مطرح است، این است که این کشورها ترجیح می دهند که کمتر به ایران به عنوان یک بازیگر استراتژیک در منطقه نگاه کرده و بیشتر آن را بازیگری می دانند که منافع خاص ملی ایشان را مختل می سازد. در نتیجه تفکر غایت گرایی که معمولاً در رویکرد های سعودی و اسرائیلی دیده می شود اساساً جای خود را به تمرکز بر نگرانی های امنیتی ملموس تر، داده است. مناقشه بر سر سه جزیره تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی، بخش اصلی تصورات اماراتی در مورد ایران را شکل می دهد. در مورد قطر، روابط با ایران اساساً مربوط به تعاملات میان این دو کشور در مورد میدان گازی پارس جنوبی/ گنبد شمالی، می باشد که تقریباً ۵۰ درصد تولید ناخالص ملی آن را فراهم می آورد. در بحرین، توان ایران برای فعال کردن شبکه های مخالفان و شبهه نظامیان شیعی این کشور، به شدت در محاسبات امنیتی مد نظر و مورد توجه است. همزمان کویت، بحرین و قطر همگی نگران آن هستند که در صورت انجام یک حمله نظامی یا وقوع زمین لرزه، تشعشعات رادیواکتیوی راکتور بوشهر به کشور های ایشان نیز نشت کند. احساس جدایی طلبی محلی با توجه به تهدید ایران نیز ملموس است. دست یافتن ایران به بمب هسته ای نیز اساساً به مثابه ابزاری است برای ایران تا نقشی تهاجمی تر در امور داخلی کشورهای منطقه خلیج فارس ایفا کند و همچنین فضای منطقه ای را متشنج تر و رقابتی تر خواهد ساخت که در آن کشورهای کوچک تر به شدت از ناامنی هایی که به کشورهای ایشان سرریز می شود، متأثر خواهند شد.

در زیر لایه متعارف، نگرانی های کشورهای خلیج فارس متمرکز و یکسان است؛ ایشان نگران آن هستند که ایارن بتواند با به کار گرفتن شهروندان شیعه ایشان که در بیشتر این کشورها حاشیه زندگی اقتصادی و سیاسی ایشان را اشغال کر ده اند به رژیم های حاشیه خلیج فارس فشار وارد کند و در حالت حداکثری، بی ثباتی سیاسی جدی را به وجود آورد. این ترس بیش از هر جای دیگر در بحرین احساس می شود و به میزان بسیار کمتری در کویت چرا که در این کشور هر چند شهروندان شیعه ارتباطات بلند مدتی با نخبگان قدرتی داشته اند، اما با این حال در چند سال اخیر تنش های فرقه ای رو به رشدی را ایجاد کرده اند. این امر نگرانی های کشورها خلیج فارس را نه تنها از ایران هسته ای بلکه از هرگونه توافق میان ایران و غرب تقویت می کند؛ توافقی که می تواند تعهد کنونی نظامی آمریکا به منطقه را به تدریج از میان ببرد یا باعث شود همچنان بخش قابل توجهی از زیرساخت های هسته ای ایران پابرجا باقی بماند. در مذاکرات متعدد و بسیاری، نخبگان سیاست گذاری در منطقه خلیج فارس، البته به جز نخبگان عمانی، اظهار نگرانی کردند که در برابر یک ایران تشجیع شده، « پیروز» در میدان دیپلماتیک در برابر غرب که به دنبال نفوذ در سراسر منطقه است، تنها باقی خواهند ماند.

نگرانی از تنها رها شدن

کشورهای کوچک تر خلیج فارس هم به لحاظ جمعیتی و هم به لحاظ جغرافیایی، از نگاه خودشان، در موقعیتی دشوار قرار گرفته اند که در برابر تهدید ناشی از ایران مسلح یا فاقد سلاح هسته ای، به عنوان واحد های مستقل، کار چندانی از پیش نمی برند. باید خاطر نشان ساخت که هیچ یک از کشورهای خلیج فارس ظرفیت آن را ندارند که برنامه هسته ای خاص خود را راه اندازی و اجرا کنند؛ البته به جز امارات متحده عربی که برنامه ساخت و ساز تأسیسات تولید انرژی هسته ای صلح آمیز را آغاز کرده است. حتی همین اماراتی ها هم برنامه خود را محدود به نیازمندی های غیر نظامی کرده اند و حق غنی سازی اورانیوم در خاک خود را واگذار نموده و آن را از شرکت های روسی، کانادایی، فرانسوی، انگلیسی و آمریکایی تأمین می کنند.

اعلان تمایل برای حضور نظامی پررنگ تر غرب در منطقه یا افزایش خرید های تسلیحاتی که تا به اینجا هم بسیار کلان بوده است، به عنوان راه کاری کوتاه مدت قابل اجراست. شورای همکاری خلیج فارس، به استثنای عربستان سعودی، بیشتر از ایران برای تسلیحات نظامی هزینه می کند اما تحلیل گران منطقه خلیج فارس به خوبی از عدم یکپارچگی خود آگاهند، می دانند که مناسبات امنیت جمعی ایشان بسیار ضعیف است و خطری را که ایران از طریق ایجاد مناقشات دو جانبه میان ایشان و استفاده از این اختلاف به عنوان اهرم فشار به وجود می آورد، به خوبی احساس می کنند. ایران در حال حاضر به لحاظ هزینه های نظامی، پس از عربستان سعودی و امارات متحده عربی، جایگاه سوم را در منطقه خلیج فارس به خود اختصاص داده است، اما با این حال هزینه های دفاعی ایران در سال ۲۰۱۲، به میزان ۱۲۷ درصد افزایش یافت. به استثنای قطر، بهار عربی این احساس آسیب پذیری را در میان کشورهای کوچک تر خلیج فارس، تشدید کرده است.

تنها یک کشور، یعنی امارات متحده عربی، این ظرفیت را دارد که به طور مستقل در برابر نیروهای متعارف ایران ایستادگی کند بدون آنکه ترس از این داشته باشد که توسط بمباران هوایی از پای بیافتد. نیروی هوایی امارات، که خلبانان زبده، ۷۹ جنگنده اف۱۶ (به علاوه ۲۵ فروند دیگر که تا چند سال آتی تحویل می گیرد) و ۵۰ جنگنده میراژ ۲۰۰۰ را در اختیار دارد، توان بسیار بیشتری در برابر ۲۸ فروند میگ ۲۹، شمار معدودی اف۱۴، فانتوم و میراژ اف۱ بسیار سالخورده ایران احراز می کند. ژنرال دیوید پترائوس، فرمانده وقت ستاد مرکزی فرماندهی نظامی آمریکا در سال ۲۰۰۹ گفت که « نیروی هوایی امارات به تنهایی می تواند همه نیروی هوایی ایران را در هم بکوبد. » با این حال امارات به رغم برتری گسترده هوایی خود در برابر حملات موشکی ایران، آسیب پذیرترین کشور حاشیه خلیج فارس است؛ دبی در معرض اصابت موشک های کوتاه برد زلزال۲ و فاتح ای ۱۱۰ای و ای ۱۱۰بی ایران قرار دارد. اگر ایران بتواند موشک های خود را از جزایر خلیج فارس شلیک کند، قادر خواهد بود تا همه تأسیسات نفتی و پالایشگاهی امارات را هدف قرار دهد؛ تأسیساتی که یک چهارم تولید ناخالص ملی امارات را تأمین می کنند. در نتیجه به رغم برتری توانمندی های هوایی، نگرانی های امارات از تهدید ایران همچنان بسیار بالا است.

سواری گرفتن مجانی و گزینه نظامی

مواضع کشورهای حاشیه خلیج فارس در مسئله هسته ای قبال ایران نیز به واسطه تنش هایی جدی، تعریف می شود: بیشتر ایشان هم نسبت به مذاکرات ایی یو/ایی۳+۳ و هم نسبت به توانایی تحریم های اقتصادی برای از پا در آوردن ایران، به شدت تردید دارند. با این حال، دولت های حاشیه خلیج فارس توافقنامه نوامبر ۲۰۱۳ در ژنو را پذیرفتند، چرا که هیچ یک از این کشورهای کوچک تر نمی خواستند به عنوان مسئول تضعیف دیپلماسی دیده شوند، حال چه با مفاد این توافقنامه موافقت داشتند یا خیر. علاوه بر این، کشورهای خلیج فارس همچنین تأکید دارند که سرزمین های ایشان نباید به عنوان پایگاهی برای هرگونه اقدام نظامی علیه تأسیاست هسته ای ایران قرار گیرد، چرا که به دلیل فقدان عمق استراتژیک، نمی توانند در برابر منازعه ای که ایران را وادار به اقدام متقابل علیه زیرساخت های ایشان می کند، ایستادگی کنند؛ یک چنین اقدام متقابلی خسارتی جدی بر ایشان وارد می کند که ادامه حیات سیاسی ایشان را بی شک دچار خلل خواهد کرد. به زعم مقامات بحرینی « کشوری همچون کشور ما، شبیه به موشی است که در محاصره فیل ها قرار گرفته است. برای این موش، مهمترین و کلیدی تری استراتژی آن است که مانع درگیری فیل ها شود. » برای مثال قطر نیز در ممانعت از ایجاد پایگاه به منظور حمله به ایران بسیار قابل توجه است؛ شیخ حامد بن جاسم بن جبار الثانی، نخست وزیر پیشین این کشور در سال ۲۰۱۲ اعلان کرد که « بدون هیچ شک و تردیدی ما قبول نخواهیم کرد که از خاک ما برای هرگونه حمله به ایران استفاده شود. » یکی از مقامات عالی رتبه اماراتی تصریح کرده است که محمد بن زیاد، نایب السلطنه امارات متحده عربی « به هیچ وجه نمی خواهد که به ایران حمله ای صورت گیرد، چرا که جنگ برای امارات یک فاجعه خواهد بود. »

در این مورد، اعضای شورای همکاری خلیج فارس چندان مخالف با سواری گرفتن مجانی نیستند. این یعنی که بسیاری از ایشان مشکلی با انجام حمله نظامی ندارند به شرطی که از منطقه دیگری صورت گیرد و ایران هم دلیل نداشته باشد که برای تلافی، ایشان را هدف قرار دهد. در گفتگوی نویسنده این گزارش با نخبگان سیاسی کشورهای حاشیه خلیج فارس معلوم شد که شمار معدودی از ایشان متوجه هستند که حمله به برنامه هسته ای ایران چه پیامد هایی برای خود برنامه هسته ای ایران دارد و بیشتر ایشان هیچ درکی از جزئیات مذاکرات هسته ای ندارند و اساساً بر مواضع حداکثری خود پافشاری می کنند (برای مثال واگذاری همه فعالیت های غنی سازی) حتی اگر موضع غرب هم تلطیف شود به نحوی که در توافقنامه نوامبر ۲۰۱۳ در ژنو، حق غنی سازی برای ایران به رسمیت شناخته شد. ابوظبی و منامه به طور خاص مخالف این تلطیف موضع غرب هستند و بر این باورند که مفاد توافقنامه ژنو به ایران این فرصت را می دهد که بر منافع منطقه ای خود متمرکز شده و آنها را گسترش دهد. با این حال اگر این توافقنامه به توافقی جامع منتهی شود که به میزان قابل توجهی ظرفیت غنی سازی ایران را تضعیف کند و توانمندی تولید پلوتونیوم را از آن صلب نماید، از نگاه این کشورها توافقنامه به مثابه پیشرفت و گذار از وضعیت فعلی خواهد بود حتی اگر ایشان بخواهند مانع روابط میان ایران و آمریکا در امور غیر هسته ای شوند.

اطمینان آفرینی

درست همانند عربستان سعودی، کشورهای حاشیه خلیج فارس از ناتوانی یا عدم تمایل شرکای امنیتی خود در حل مسائل حیاتی همچون جنگ داخلی سوریه، ناامید شده اند و آن را ذیل بخشی از سیاست عقب نشینی آمریکا از منطقه پس از یک دهه جنگ در عراق و افغانستان می بینند. در این فضا، هسته ای شدن ایران بیش از پیش اعتماد کشورهای حاشیه خلیج فارس به آمریکایی ها را فرسایش می دهد.

با این حال واکنش غریزی ایشان به این ماجرا، افزایش همکاری های نظامی، بالا بردن سطح تعاملات تجاری (به عنوان سرمایه گذاران عمده و خریداران تسلیحاتی بزرگ) و تقویت موضع خود به عنوان تولید کننده نفت و فراهم آوردن پایگاه برای غرب بوده است. برای مثال در اکتبر سال ۲۰۱۳، پس از آنکه فرایند دیپلماتیک میان آمریکا و ایران سرعت گرفت، جزئیات خرید تسلیحات ۴ میلیارد دلاری امارات از آمریکا، منتشر شد. دو ماه بعد، پس از عقد قرارداد مذکور، مقامات نظامی آمریکایی از « منافع بسیار» خرید نظامی کشورهای حاشیه خلیج فارس خبر دادند که در حال خرید یکی از دو جنگنده پیشرفته نسل پنجمی اف۳۵ آمریکا بودند. این اقدامات، رفتاری نیست که از کشورهایی سربزند که معتقدند آمریکا در حال ترک گفتن ایشان است یا بخواهند که خود را از آمریکا جدا کنند. برای قطر، کویت، عمان و برخی در ابوظبی، این امر بسیار حیاتی است، چرا که حرکت آمریکا به سمت مصالحه با ایران به مثابه تنها گذاشتن ایشان در برابر آسیب است نه تنها در برابر مداخلات ایران بلکه در برابر هژمونی عربستان سعودی. حتی بحرین، که شمار بسیاری از نخبگان قدرت آن به ریاض و نه دیگر کشورهای منطقه نزدیک هستند، آمریکا را به مثابه قدرت توازن بخش غایی و تأمین کننده امنیت می بیند. چنانکه سلطان حامد بحرینی در سال ۲۰۰۵ برای دیپلمات های آمریکا خاطر نشان ساخت، اگر « ایران توانمندی تسلیحاتی هسته ای به دست آورد، او از آمریکا می خواهد که به عنوان « ضمانت کننده هسته ای» وارد منطقه شود. » یک چنین اظهاراتی با تهدیداتی از جمله تهدیدات نایب السلطنه بحرین در سال ۲۰۱۳ مبنی بر اینکه کشور او و دیگر کشورها به سمت روسیه سوق داده شده اند، در تناقض است و احتمالاً صحت و ثقم بیشتری هم دارد.

به عبارت دیگر به رغم شکایات متعدد و روز افزون کشورهای حاشیه خلیج فارس از آمریکا، ایشان در هر صورت گزینه های چندانی پیش روی ندارند. تأمین کنندگان امنیتی جایگزین، همچون فرانسه و انگلیس، در حال افزایش حضور خود در منطقه خلیج فارس هستند. با این حال، با در نظر گرفتن اندازه محدود و کم ظرفیت ارتش های این کشورها، نمی توان آنها را جایگزین معناداری برای پوشش همه پایگاه ها، نیازمندی های تسلیحاتی و ایجاد کننده های ضمانات امنیتی دانست که آمریکا می تواند فراهم آورد؛ جدای از اینکه ایشان به طور کامل مستقل از سیاست گذاری های آمریکا نیستند. ساختار کنونی ضمانات آمریکایی به ویژه پایگاه ها به آمریکا این امکان را می دهد تا با سرعت بسیار حضور خود را افزایش دهد و با اتکا بر شبکه های لجستیک موجود، پشتیبانی لازم را هم به وجود آورد. این ادعا در قطر و امارات به میزان قابل توجهی قابل اثبات است؛ دو کشوری که تأسیسات فرماندهی و کنترل نیروهای زمینی و هوایی آنها کاملاً مستقر و گسترده است. در مورد بحرین هم که وجود مقر ناوگان پنجم دریایی آمریکا در این کشور، به اندازه کافی گویا هست. با این حال هر سه این کشورها اعلان کرده اند که حتی پیش از هسته ای شدن ایران، از حضور نظامی هر چه بیشتر آمریکا استقبال می کنند.

بسیار محتمل است که این تأمین کنندگان پایگاه برای آمریکا اسباب لازم برای حضور پررنگ تر آمریکا در منطقه را به دنبال هسته ای شدن ایران فراهم آورند و امکان ایجاد سپر موشکی آمریکا در منطقه را میسر سازند؛ چه به عنوان رویارویی با تغییر و تحولات منطقه ای و چه به عنوان متحد آمریکا. از برخی جهات، دست یافتن ایران به تسلیحات هسته ای، تنها اطمینان آفرینی آمریکا را سرعت می بخشد نه اینکه آن را دچار تغییر شکل کند. آمریکا پیش از این به دنبال آن بود که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را زیر چتر امنیتی خود سازماندهی کند و بر توانایی جمعی ایشان برای مرتبط ساختن سیستم های دفاع موشکی و بالا بردن عملکرد مشترک آنها، تأکید بسیار داشت. این برنامه فروش سیستم های موشکی تاد و پتریوت به امارات و دیگر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، راه اندازی رادار باند ایکس در قطر و توسعه ظرفیت های فرماندهی، کنترل و ارتباطات منطقه ای را تسهیل کرد.

آمریکا اکنون کشورهای شورای همکاری خلیج فارس را تشویق می کند تا به طور مستقیم روی یک سیستم چند جانبه همکاری کرده و با همکاری با آژانس دفاع موشکی آمریکا، یک سیستم دفاعی کاملاً یکپارچه ایجاد کنند. با این حال یکپارچگی نظامی یکی از حساس ترین مسائلی کشورهای حاشیه خلیج فارس است و در نتیجه یک چنین تلاش هایی بسیار کمرنگ و در هاله ای از ابهام قرار دارد. تشویق کشورهای حاشیه خلیج فارس به کنار گذاشتن اختلافات مربوط به سیستم های دفاع موشکی یکجانبه به منظور گسترش سیستم های دفاعی در سراسر منطقه، گام بعدی است، اما هنوز هم مشخص نیست که چه زمان و چگونه یک چنین امری باید محقق شود.

در واقع یکپارچگی هر چه بیشتر شورای همکاری خلیج فارس، به ویژه در بخش نظامی، نگرانی از استیلای سعودی ها را بیشتر می کند. در دوران پس از هسته ای شدن ایران، اگر عربستان به دنبال آن باشد که سیگنال هایی آشکار و مخفی مبنی بر فعالیت های هسته ای ارسال کند، چه آنکه واقعی باشد یا به منظور بالا بردن حمایت های آمریکا صورت گیرد، مسئله استیلای سعودی ها، جدی تر می شود. مقابله با این مسئله اساساً برای خود کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، مسئله ای جدی است، هر چند که آمریکا می تواند اقدامات مشورتی و آموزش خود را به عنوان واکنشی بلند مدت به هسته ای شدن ایران، با این کشورها ادامه دهد.

منطقه خلیج فارسی که هسته ای شده است، بیش از پیش نیازمند مدیریت منازعه و بحران خواهد بود. از این منظر، آن دسته از کشورهای حاشیه خلیج فارس که موضع کمتر معاندانه ای نسبت به تهران دارند (به ویژه دوحه و مسقط) ، می توانند کانال های ارتباطاتی را باز نگاه دارند. برای مثال قطر همه روابط خود با ایران را « در همه سطوح به جز سوریه، فعال می بیند. » وجود مواضع متفاوت در میان بازیگران شورای همکاری خلیج فارس، می تواند در دیگر سطوح به عنوان عاملی تعدیل کننده عمل کند؛ در صورتی که گفتگوها حداقل از سوی برخی کشورها با ایران وجود داشته باشد و سوء تفاهم ها کاهش پیدا کند، ایران کمتر احساس خواهد کرد که باب مذاکره به طور کلی بسته شده است. کشورهای کوچکتر منطقه خلیج فارس همواره در ارتباط و تعامل خود با ایران تلاش کرده اند تا انعطاف نسبی به خرج دهند. جدای از بحرین، تردید و دو دلی قابل توجه ایشان برای حرکت به سمت چیزی که اتحادیه ای تحت تسلط عربستان سعودی نگریسته می شود حاکی از آن است که ایشان در واکنش به ایران هسته ای از طریق مذاکره دوجانبه تقویت شده و نه مقابله صرف، پاسخ خواهند داد.

امارات متحده عربی را می توان استثنایی بر این قاعده دانست به این دلیل که اختلافی جدی میان ابوظبی و دبی در مورد ایران و تصورات ایشان از شورای همکاری خلیج فارس وجود دارد. دبی همواره به دنبال آن بوده است که در روابط خود با ایرانی ها، رویکردی منعطف داشته باشد و حتی با ایران هسته ای همچنان همین رویکرد را دنبال خواهد کرد که این رویکرد به شدت خانواده سلطنتی النحیان در ابوظبی را خشمگین کرده است چرا که ایشان به پشتیبانی و با فشار آمریکا رویکردی خصمانه تر را در پیش گرفته اند. در حالی که ابوظبی در مورد امور خارجی امارات سخن آخر را می زند، دبی اجازه نخواهد داد تا روابط تجاری گسترده با ایران، که از سال ۲۰۱۱ به یک سوم کاهش یافته، به واسطه موضع افراطی ابوظبی، به طور کامل قطع شود. یک ایران هسته ای شاید تغییرات جدی را در داخل امارات متحده رقم زند، اما دبی همچنان نگران خود خواهد بود و تلاشی برای پیروی از فرامین ابوظبی نخواهد کرد. تغییر و تحولات در توازن قوای مالی در امارات متحده عربی در بحران های آتی مالی، این وضعیت را تشدید خواهد کرد و تأثیری میانی اما قابل توجه بر چگونگی واکنش امارات به ایران هسته ای و متحدین غربی آن خواهد گذاشت.

تنوع بخشیدن

یک ایران هسته ای همچنین باعث خواهد شد تا کشورهای حاشیه خلیج فارس با بازیگران بین المللی بیشتری تعامل برقرار کنند تا مکانیسم های لازم برای ایجاد ثبات در منطقه خلیج فارس را کارآمد ساخته و حداقل در بخش ایجاد ضمانات امنیتی به نتیجه برسند. تأمین کنندگان سنتی امنتی در آسیا، از جمله پاکستان، که نقشی طولانی مدت در شورای همکاری خلیج فارس ایفا کرده، از این جمله اند البته گستره مداخله ایشان بسیار کمتر از تأمین کنندگان امنیتی غربی است. در بازه زمانی طولانی مدت تر، کشورهای حاشیه خلیج فارس می توانند روابط خود با چین و هند را عمیق تر سازند؛ کشورهای حاشیه خلیج فارس در حال افزایش روابط نفتی خود با این کشورها هستند و در مقابل از نیروی کار ایشان بهره می برند، چرا که چین و هند را می توان صاحب جایگاه در نظام بین المللی دانست. علاوه بر این، با بالا گرفتن مطالبات عمومی برای ایجاد تغییرات دیپلماتیک در کشورهای حاشیه خلیج فارس، سکوت این کشورهای آسیایی در قبال مسائل داخلی ایشان، به ویژه مداخله شورای همکاری خلیج فارس در بحرین، ایشان را شرکایی مطلوب تر در نظر رهبران خلیج فارسی جلوه می دهد، در حالی که غربی ها برای اجرای اصلاحات به ایشان فشار وارد می کنند.

در این مرحله، تنوع بخشی امنیتی را به دشواری می توان تصویر و ترسیم کرد: توسعه و توان نظامی چین و هند، محدود است. برای مثال بیشترین فعالیتی که چین برای ایجاد امنیت در منطقه خلیج فارس اخیراً ترتیب داده است، اعزام نیروهای ویژه گروهان ۱۵۱ نیروی دریایی برای مقابله با دزدی دریایی بوده است؛ این گرو هان هرگز با عملیات های یگان ویژه ۱۵۲ خلیج فارس، در هم نیامیخت. با توجه به امور جاری، به دشواری می توان گفت که ایفای نقش نظامی آسیا می تواند جایگزین یا حتی تکمیل کننده موضع کنونی آمریکا در منطقه باشد. علاوه بر این، در حالی که هند و چین چندین توافق امنیتی دوجانبه با کشورهای حاشیه خلیج فارس امضا کرده اند، اما هنوز نمی توان این اقدامات را به مثابه چارچوبی کامل دانست که روابط ایشان با شورای همکاری خلیج فارس به عنوان یک بلوک را در بر می گیرد.

با این حال، خلیج فارس ابزار لازم برای کشاندن این قدرت های نوظهور به حلقه خود را دارد و پیشتر از این کار خود را برای این منظور آغاز کرده است. به خوبی می توان دید که در چند سال اخیر، شورای همکاری خلیج فارس تمایل بیشتری برای تعاملات اقتصادی با شرق دارد و به تدریج در حال دور شدن از شرکای سنتی غربی خود است. آسیا به مهمترین شریک تجاری شورای همکاری خلیج فارس تبدیل شده است و بیشتر از ۵۷ درصد کل تجارت آن با آسیا صورت می گیرد. در پنج سال گذشته، تعاملات تجاری میان شورای همکاری خلیج فارس و آسیا تقریباً دو برابر شده است؛ از ۴۸۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۸ تا ۸۱۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۲. بیست سال پیش از این، آمریکا و اتحادیه اروپا ۴۰ درصد از تعاملات تجاری شورای همکاری خلیج فارس را به خود اختصاص می دادند. امروز این رقم اندکی بیشتر از ۲۰ درصد است و آمریکا اکنون در جایگاه ششم شرکای تجاری این سازمان قرار دارد. تأثیر یک ایران هسته ای بر یک چنین تنوع بخشی به شدت ملموس خواهد بود، هر چند باید در خاطر داشت که هم چین و هم هند، روابطی جدی و قابل توجه با ایران دارند که وجه انرژی در آن بسیار ملموس است. تا زمانی که این روابط اقتصادی بتواند وجوع امنیتی معنادار و قابل اتکایی به خود بگیرد، چندین دهه زمان لازم است.

نتیجه گیری

ظهور یک ایران هسته ای در آینده ای نزدیک، به شدت کشورهای کوچک اما بسیار ثروتمند خلیج فارس را نگران کرده است. کشورهایی که همواره خواهان یک محیط باثبات هستند تا بیش از پیش در رفاه و آرامش به سر برند. عمان به دنبال آن است که مسیر مطلوب خود را به سمت ایجاد روابطی دوجانبه و فعال با ایران طی کند و از آن بهره ببرد؛ امارات و بحرین بیشتر زیر سایه سیاست های سعودی احساس آرامش می کنند؛ در حالی که کویت و قطر سیاست هایی را تعقیب می کنند که بدون خشمگین کردن ایران، در جهت محدود ساختن آن پیش می رود و با عربستان سعودی تعامل می کنند بدون آنکه در مدار استراتژیک آن هضم شوند. با این حال همه کشورهای کوچک تر خلیج فارس نگران آن هستند که یک ایران هسته ای همه این اقدامات توازن زا را بیش از پیش دشوار سازد و تهران را تشجیع کرده در حالی که ریاظ را فعال تر می سازد. میزان مشخصی از همراهی با ایران محتمل به نظر می رسد و این از تنش های درونی شورای همکاری خلیج فارس (برای مثال قطر در برابر عربستان سعودی) و نیز تنش های داخلی اماراتی ها (ابوظبی در برابر دبی) حکایت دارد.

احتمالاً نتیجه این خواهد بود که تنش های متقابلی میان این کشورها و متحدین غربی ایشان شکل گیرد، هر چند که غیر قابل مدیریت نخواهند بود. برای مثال در سال ۲۰۰۹، جان کری، سناتور وقت و وزیر امور خارجه فعلی آمریکا، هشدار داد که « قطر نمی تواند متحد آمریکا باشد و همزمان به حماس کمک مالی کند. » اما قطر همچنان رفتار تعادلی خود را حفظ کرده و هم با حماس و هم با آمریکا تعاملات سازنده ای برقرار ساخته است جدای از آنکه با ایران هم تعامل دارد. کشورهای حاشیه خلیج فارس می دانند که نگرانی های ایشان در برابر بازی بسیار بزرگ تری که میان ایران و عربستان سعودی، ایران و اسرائیل و ایران و غرب در جریان است، حاشیه ای محسوب می شود. بر خلاف عربستان سعودی یا اسرائیل، این کشورها تمایل چندانی ندارند تا با تهدید انجام اقداماتی یک جانبه، در مسیر دیپلماسی هسته ای تغییر ایجاد کنند. در سایه این موضع حاقلی، تلاش های ایشان همچنان در جهت ایجاد توازن داخلی و خارجی متمرکز شده است: خرید تسلیحات غربی، دعوت از نیروهای غربی به داخل کشور خود، همزمان با ایجاد روابط مستمر با دولت ایران. با این حال بیشتر این کشورها از اینکه آمریکا ایشان را تنها بگذارد اعلان هراس می کنند در حالی که عمل ایشان خلاف آن را نشان می دهد. گزینه های ایشان برای تأمین امنیت از بازیگرانی جایگزین به شمار معدودی از کشورهای غربی محدود می شود؛ شکل گرفتن یک ایران هسته ای خود به مثابه شکست همین کشورهای غربی است اما می تواند اتکای کشورهای خلیج فارس بر ایشان را بالا ببرد.

یک ایران هسته ای ممکن است فضای منطقه را دچار تغییر جدی کند، اما بعید است که رویکرد کلان آن را متحول سازد. در یک بازه زمانی طولانی تر، کشورهای خلیج فارس شاید به دنبال تأمین کنندگان امنیتی جایگزینی در آسیا باشند. با این حال سیاست امنیتی منطقه خلیج فارس بر مبنای چارچوب های زمانی بسیار کوتاه مدت تر از این شکل گرفته است. تا آنجا که می توان پیش بینی کرد، محدودیت کشورهای خلیج فارس در مرود گزینه های امنیتی، به معنای آن است که واکنش ایشان به ایران هسته ای اساساً بر مبنای ترتیباتی امنیتی کنونی، و نه مناسبات کاملاً جدید، شکل خواهد گرفت.

ارسال نظر

اخبار استان
آرشیو
اخبار کشور
آرشیو